Mentale gezondheid & therapie
Op deze pagina vind je informatie over comorbiditeit, alexithymie, PDA, een disharmonische intelligentie, hulplijnen, plekken voor diagnostiek en verschillende soorten traumabehandelingen
Wat is comorbiditeit?
Comorbiditeit betekent het tegelijkertijd bestaan van één of meer (chronische) kwetsbaarheden, aandoeningen of ziektes naast een hoofddiagnose.
De term komt zowel voor in de lichamelijke als in de psychische gezondheidszorg, waarbij het belangrijk is om bij de behandeling rekening te houden met alle aanwezige problemen en niet slechts één kwetsbaarheid.
Belangrijke aspecten van comorbiditeit:
Het is een “kwetsbaarheid erbij" naast een centrale ziekte, of het hebben van meerdere kwetsbaarheden tegelijk.
-
Gevolgen:
Comorbiditeit kan de complexiteit van de zorg verhogen, omdat de kwetsbaarheden elkaar kunnen beïnvloeden en de behandeling complexer maken.
Wat is Alexithymie?
Alexithymie is een persoonlijkheidseigenschap waarbij mensen moeite hebben om hun eigen emoties en die van anderen te herkennen, begrijpen en onder woorden te brengen. De term komt uit het Grieks, waarbij “a” staat voor “niet”, “lexis” voor “woord” en “thymos” voor “gevoel”. Het betekent dus letterlijk “geen woorden voor gevoelens”.
Kenmerken van alexithymie zijn onder andere:
Emotionele verwarring: Mensen met alexithymie hebben moeite om emoties van elkaar te onderscheiden. Zo kunnen ze bijvoorbeeld angst en boosheid lastig uit elkaar houden.
Cognitieve gerichtheid: Ze beschrijven hun ervaringen vaak in concrete, rationele termen in plaats van emotionele. Ze denken eerder in feiten dan in gevoelens. * Beperkte verbeelding en dromen: Ze ervaren vaak weinig dagdromen of fantasieën.
Beperkt empathisch vermogen: Het is vaak moeilijk voor hen om de gevoelens van anderen op te merken of te begrijpen.
Oorzaken en verbanden:
Alexithymie komt regelmatig voor in combinatie met mentale of lichamelijke kwetsbaarheden, zoals autisme, depressies, angststoornissen of posttraumatische stressstoornissen. Het kan daarnaast worden beïnvloed door genetische factoren, opvoeding en omgevingsfactoren.
Tips om om te gaan met iemand die alexithymie heeft:
💬 Wees geduldig en duidelijk: Alexithymie is een beperking in emotioneel bewustzijn, geen onwil. Gebruik directe, feitelijke taal en vermijd subtiele hints.
⏳ Geef tijd en ruimte: Emoties begrijpen kost hen meer tijd. Verwacht geen directe, emotionele antwoorden; soms komt er vooral een feitelijk antwoord.
👀 Let op lichaamstaal: Mensen die dit hebben kunnen emoties soms lastig uiten, dus let op signalen zoals prikkelbaarheid of terugtrekking.
🧘 Stimuleer emotioneel zelfbewustzijn op een zachte manier: Activiteiten zoals kunst, schrijven of mindfulness kunnen helpen om emoties te verkennen, zonder druk.
👥 Respecteer hun grenzen: Emotionele gesprekken kunnen voor hen ongemakkelijk zijn. Dring niet aan; een band opbouwen vraagt tijd en begrip.
Wat is PDA?
Pathological Demand Avoidance (PDA) - in het Nederlands ook wel Pathologische Vraagontwijking genoemd - is een profiel binnen het autismespectrum dat wordt gekenmerkt door extreme vermijding van alledaagse verzoeken en eisen.
Dit gedrag komt voort uit een intense angst om de controle te verliezen, en de persoon probeert situaties vaak te controleren als een manier om die angst te verminderen.
Kenmerken:
Extreme vermijding van verzoeken: Zelfs eenvoudige verzoeken of routineactiviteiten kunnen stress veroorzaken. De persoon kan taken vermijden door te onderhandelen, af te leiden, of te doen alsof ze het niet begrijpen.
Sterke behoefte aan controle: Mensen met PDA voelen een sterke behoefte om de controle over situaties te behouden, vaak uit angst voor onzekerheid. Ze kunnen proberen de regels te veranderen of anderen te manipuleren om hun zin te krijgen.
Flexibel in sociale interactie: Mensen met PDA kunnen charismatisch zijn, rollenspellen gebruiken en goed inspelen op de sociale situatie, hoewel dit vaak oppervlakkig is en voortkomt uit een poging om controle te behouden.
Weerstand tegen routine: Routine en voorspelbaarheid, die meestal rust brengen voor andere mensen met autisme, kunnen juist stressvol zijn voor iemand met PDA. Ze kunnen behoefte hebben aan afwisseling en onverwachte activiteiten als een manier om hun eigen gevoel van controle te handhaven.
Fantasie en rollenspel: Veel mensen met PDA hebben een rijke fantasiewereld en nemen vaak de leiding in rollenspellen of doen alsof ze iemand anders zijn. Dit kan dienen als een ontsnapping aan de werkelijkheid en een manier om de controle over hun omgeving te versterken.
Oorzaken van PDA
De exacte oorzaken van PDA zijn nog niet volledig begrepen, maar het wordt beschouwd als een onderdeel van het autismespectrum.
Net als bij andere vormen van autisme spelen genetische en omgevingsfactoren waarschijnlijk een rol.
Onderzoek naar PDA is nog steeds gaande en er is discussie binnen de medische en psychologische gemeenschap over de specifieke classificatie.
De diagnose PDA wordt niet altijd herkend in de standaarddiagnoses van autisme. Vaak wordt het niet expliciet genoemd in diagnostische handleidingen zoals de DSM-5. Een gespecialiseerde beoordeling door een professional die bekend is met PDA kan helpen bij een nauwkeurige diagnose. Vaak worden observaties van het gedrag in verschillende situaties gebruikt om een beeld te krijgen.
Wat is een disharmonische intelligentie?
Disharmonische intelligentie verwijst naar een situatie waarin er een opmerkelijk verschil is tussen de verschillende cognitieve capaciteiten of vaardigheden van een persoon.
Dit betekent dat iemand bijvoorbeeld een zeer hoog niveau van intelligentie in een bepaald domein kan hebben, terwijl hij of zij in een ander domein een veel lager niveau vertoont. Je kunt verbaal veel sterker zijn dan non-verbaal of juist andersom. Dit is niet aan de buitenkant te zien en kan bijvoorbeeld ontdekt worden na het doen van een IQ-test.
Bij de meeste mensen ligt de non-verbale en verbale intelligentie dichter bij elkaar.
De kenmerken van een disharmonisch profiel (kunnen) omvatten:
Opmerkelijke verschillen tussen subtests: Bijvoorbeeld, een kind kan zeer hoog scoren op verbale intelligentie (zoals woordenschat en taalbegrip), maar veel lager op performale intelligentie (zoals ruimtelijk inzicht en visueel-motorische coördinatie).
Grote variatie binnen cognitieve domeinen: Binnen één specifiek domein kunnen er grote verschillen zijn. Een persoon kan bijvoorbeeld een uitstekend werkgeheugen hebben maar een lage verwerkingssnelheid.
Combinatie van hoogbegaafdheid en leerproblemen: Een kind kan bijvoorbeeld zowel hoogbegaafd zijn als dyslexie of ADHD hebben, waardoor er grote verschillen zijn in prestaties op verschillende gebieden.
Asynchrone ontwikkeling: Dit komt vaak voor bij kinderen en betekent dat hun intellectuele ontwikkeling niet gelijk opgaat met hun emotionele, sociale of fysieke ontwikkeling.
Bij mensen met autisme komt een disharmonisch profiel relatief vaak voor. ASS gaat vaak gepaard met een grote variatie in cognitieve vaardigheden, wat kan resulteren in opmerkelijke verschillen tussen verschillende domeinen van intelligentie. Het is in zo’n geval dan ook moeilijk om een score aan het IQ van iemand te geven. Dit geeft namelijk geen goed beeld. Je bent dus zeker niet ‘dom’, mocht hier bij jou sprake van zijn. Laat dat heel duidelijk zijn.
Hulplijnen voor als het (even) tegenzit en je snel iemand wilt spreken
@ease is een plek waar jongeren tussen 12-25 jaar terechtkunnen als het (l)even tegenzit.
Jongerenhulplijn
Hoe groot of klein je probleem ook is. Bij Jongeren Hulp Online vind je snel, anoniem en gratis hulp.
Hoe groot of klein je probleem ook is, waar je ook mee zit of als je gewoon een keer je hart wilt luchten: bij Jongeren Hulp Online vind je meer dan 25 hulplijnen die je snel, anoniem en gratis ondersteuning bieden. Via de chat, telefoon of email. Betrouwbaar en professioneel.
De site is bedoeld om jongeren op weg te helpen in het makkelijk vinden van passende (online) hulp. Met het beantwoorden van een paar simpele vragen krijg je de keuze uit een of meer geschikte hulplijnen. En voorkom je dat je -al googelend- verdwaalt in het woud van instanties, hulpdiensten, websites en bedrijven.
Alles oké supportlijn
Onderdeel van In je bol: Dé (online) vindplek voor mentale gezondheid
De Alles Oké? Supportlijn is vanaf nu onderdeel van In je bol – dé (online) vindplek voor mentale gezondheid, speciaal voor jongeren van 16 tot 27 jaar. Je kunt dus nog steeds terecht bij onze vrijwilligers via chat en telefoon, maar dan via In je bol!
Op injebol.nl vind je:
-
Betrouwbare info over mentale gezondheid
-
Ervaringen van andere jongeren
-
Tips & tools om zelf aan de slag te gaan
-
Een luisterend oor via bel en chat
-
Gerichte suggesties voor verdere hulp – online of bij jou in de buurt
Ontdek wat voor jóu werkt.
Cliëntenportaal en e-health in één - Digitale Zorg (Karify) Digitale Zorg (Karify) maakt de samenwerking tussen cliënt en zorgprofessionals in de GGZ zo eenvoudig mogelijk. Een cliënt vindt alle informatie die belangrijk is voor zijn, hen of haar hulpvraag op één plek en kan hier op ieder gewenst moment of plaats mee aan de slag. Cliënten werken zelf mee aan hun herstel, kunnen eenvoudig contact opnemen en hebben regie over hun eigen zorgtraject. Doordat zorgprofessionals niet altijd meer fysiek aanwezig hoeven te zijn, besparen ze tijd terwijl de efficiëntie van de zorg toeneemt.
MINDLER - online videobellen met een erkende psycholoog
Met Mindler kun je online videobellen met een erkende psycholoog. Het enige dat je nodig hebt is een doorverwijzing voor de Basis GGZ via je huisarts of een code via jouw werkgever. Alle behandelaren bij Mindler zijn of GZ-psycholoog of academisch opgeleide MSc psychologen die werken onder supervisie van een GZ-psycholoog. Al onze behandelaren hebben minimaal 3 jaar werkervaring en hebben daarnaast een basisopleiding CGT voltooid. Alle Mindler regiebehandelaren zijn BIG-geregistreerd als GZ-psycholoog. Aanvullend hebben sommige behandelaren registraties bij verschillende beroeps- of vakverenigingen, zoals NIP of VGCT.
Waar kun je je laten onderzoeken op autisme?
Dimence
Contact: Via Zivver kun jij via mail op een veilige manier vertrouwelijke/gevoelige informatie versturen naar Stichting Dimence. Iedereen kan gebruikmaken van deze conversatiestarter, je hebt hiervoor geen account nodig.
Het Specialistisch Centrum Ontwikkelingsstoornissen (SCOS) is gespecialiseerd in de diagnostiek en behandeling van volwassenen met een autismespectrumstoornis (ASS) en ernstige bijkomende problematiek en voorgeschiedenis, zodanig dat de beschikbare reguliere specialistische zorg niet meer toereikend is.
Organisatie Mindfit
Meer mensen mentaal gezond. Dat is de missie van Mindfit. Daarom bieden we goede behandelingen en zorg aan mensen die vastlopen in hun dagelijks leven door psychische klachten.
Onze psychologische behandelingen bij matige psychische klachten zijn gebaseerd op positieve psychologie, uitgaande van de veerkracht van de cliënt. Ook biedt Mindfit herstelgerichte zorg aan mensen die na behandeling in de ssgz langere tijd stabiel zijn.
Wat is een trauma?
Een trauma is een psychische verwonding die ontstaat na het meemaken van een zeer schokkende, overweldigende of angstaanjagende gebeurtenis, zoals een ongeluk, geweld, verlies of langdurige stress. Het woord zelf betekent 'wond' en kan zowel lichamelijke als psychische klachten veroorzaken die het dagelijks leven belemmeren.
Kenmerken en gevolgen
-
Psychische klachten:
Overweldigende gevoelens van angst, verdriet of woede, flashbacks, nachtmerries, concentratieproblemen en prikkelbaarheid.
-
Gedragsproblemen:
Vermijdingsgedrag (situaties of mensen ontwijken), paniekaanvallen, schuldgevoel en somberheid.
-
Lichamelijke klachten:
Versnelde hartslag, ademhaling, verhoogde bloeddruk, hoofdpijn, maagklachten en chronische pijn.
-
Verwerking:
De gevoelens en emoties zijn normaal na een trauma, maar als ze lang aanhouden en het dagelijks leven belemmeren, kan er sprake zijn van een onverwerkt trauma.
Welke soorten therapieën zijn er voor het behandelen van een trauma?
EMDR
EMDR staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing en is een therapievorm voor mensen die last blijven houden van de gevolgen van een traumatische of schokkende gebeurtenis.
Tijdens een sessie worden de herinneringen aan de gebeurtenis geactiveerd, terwijl tegelijkertijd het werkgeheugen wordt gestimuleerd met afleidende prikkels, zoals het volgen van vingers van de therapeut of geluiden via een koptelefoon. Dit helpt de emotionele lading van de herinnering te verminderen, waardoor de ervaring beter verwerkt wordt en de klachten afnemen.
Hoe het werkt
Ophalen van de herinnering: Je denkt aan de traumatische gebeurtenis en de bijbehorende beelden, emoties en lichamelijke sensaties.
Stimuleren van het werkgeheugen: Terwijl je aan de herinnering denkt, leid de therapeut je af met gerichte taken. Dit kan zijn door je ogen de vingers van de therapeut te laten volgen, een lichtje te volgen, of door afwisselende geluidjes te laten horen via een koptelefoon.
Verwerking: Door de combinatie van het terughalen van de herinnering en de afleiding, moet het werkgeheugen veel informatie tegelijk verwerken.
Resultaat: De herinnering vervaagt en verliest zijn emotionele lading. Je kunt er wel aan terugdenken, maar de angst en paniek nemen af en de nare herbelevingen worden minder intens.
Narratieve Exposure Therapie
NET therapie staat voor Narratieve Exposure Therapie, een traumatherapie die helpt bij het verwerken van traumatische ervaringen, vooral bij complexe PTSS.
Het is een kortdurende behandeling waarbij je samen met een therapeut je levensverhaal opstelt, met zowel positieve als negatieve gebeurtenissen, om zo de trauma's een plek te geven en herbelevingen te verminderen.
Hoe werkt het?
Levenslijn: Je maakt met de therapeut een levenslijn, bijvoorbeeld met een touw op de grond.
Symbolen: Je plaatst symbolen langs de lijn om gebeurtenissen aan te duiden:Stenen voor traumatische gebeurtenissen
Bloemen voor positieve momenten
Andere symbolen kunnen gebruikt worden voor specifieke ervaringen (bv. kaarsen voor rouw)
Exposure: Je bespreekt de gebeurtenissen in chronologische volgorde. Bij de traumatische gebeurtenissen worden de bijbehorende gedachten en gevoelens in detail opgehaald in de veilige omgeving van de therapie.
Integratie: Door de traumatische ervaringen te bespreken binnen het kader van je hele levensverhaal, worden ze beter geïntegreerd in je geheugen en verliezen ze hun scherpe randje.
Levenverslag: Aan het einde van de therapie krijg je de verslagen van je levensverhaal mee, wat kan helpen bij erkenning en begrip.
Voor wie is het bedoeld?
NET is specifiek ontwikkeld voor mensen die te maken hebben gehad met meerdere schokkende gebeurtenissen, zoals vluchtelingen, militairen, of slachtoffers van huiselijk geweld.
CPT
CPT staat voor Cognitieve Processing Therapy (Cognitieve Verwerkingstherapie), een evidence-based behandeling voor posttraumatische stressstoornis (PTSS).
De therapie helpt mensen om de veranderde kijk op zichzelf, anderen en de wereld door het trauma te herkennen en te verwerken. Door middel van specifieke oefeningen leren patiënten nutteloze of vervormde gedachten over het trauma te herkennen, uit te dagen en te vervangen door evenwichtigere perspectieven.
Wat is CPT en wat doet het?
Focus op cognities: CPT richt zich op de cognitieve impact van trauma, zoals rigide of vervormde overtuigingen die kunnen leiden tot klachten als angst, schuldgevoel en flashbacks.
Identificeren en uitdagen van gedachten: De therapie leert patiënten "vastzittende punten" te herkennen; dat zijn negatieve gedachten over het trauma die herstel in de weg staan.
Ontwikkelen van nieuwe perspectieven: Het doel is om deze gedachten te bevragen en te vervangen door meer realistische en evenwichtige inzichten.
Vermindering van PTSS-symptomen: Door deze processen te doorlopen, verminderen de symptomen van PTSS.
Breder toepasbaar: CPT kan worden toegepast voor verschillende soorten trauma's en werkt ook bij complexe gevallen met bijkomende stoornissen.
Hoe verloopt de therapie?
Structuur: Een behandeling duurt meestal 12 sessies, maar dit kan variëren.
Psycho-educatie: De eerste sessies zijn gericht op het leren over trauma en de behandeling.
Cognitieve uitdaging: Daarna werkt de therapeut samen met de patiënt om de traumatische gebeurtenissen en de bijbehorende gedachten en emoties te onderzoeken.
Schrijfoefeningen: Cliënten kunnen gevraagd worden te schrijven over hun ervaringen, emoties en gedachten.
Oefeningen tussen sessies: Tussen de sessies door worden oefeningen gedaan om de behandelde stof in de praktijk toe te passen.
Imaginaire Exposure
Imaginaire Exposure is een therapie waarbij mensen met trauma, zoals PTSS, traumatische herinneringen levendig en herhaaldelijk in gedachten herbeleven en vertellen. Door deze herinneringen in detail te doorlopen en te herhalen, worden angst en vermijdingsgedrag verminderd, en kunnen negatieve gedachten over het trauma worden bijgesteld. Het doel is om de emoties rond de herinnering te laten afnemen en de traumatische gebeurtenis te kunnen verwerken, vaak met behulp van een therapeut die de sessies begeleidt en soms zelfs opneemt voor huiswerk.
Hoe het werkt:
-
Herbeleven in gedachten: De cliënt vertelt een traumatische gebeurtenis zo levendig en gedetailleerd mogelijk, alsof het nu gebeurt.
-
Herhaling: Het proces wordt herhaald, vaak in sessies met een therapeut en soms door dagelijks een geluidsopname terug te luisteren.
-
Angstvermindering: Door de herhaalde blootstelling aan de herinnering, neemt de intensiteit van de angst en de emotionele reactie geleidelijk af.
-
Verwerking: De herhaling helpt bij het verwerken van de herinnering, waardoor het een verhaal wordt met een begin en een einde, in plaats van een op zichzelf staande nare ervaring.
-
Bijstelling van gedachten: Het helpt om onjuiste of negatieve opvattingen over het trauma (bijvoorbeeld "het was mijn schuld") bij te stellen, waardoor de cliënt de gebeurtenis anders gaat zien.
Voor wie?
-
Imaginaire Exposure wordt gebruikt bij mensen die een traumatische ervaring hebben meegemaakt, met name bij klachten die passen bij een Posttraumatische Stressstoornis (PTSS).